2. Stromingen in het Christendom (1)

Eén Jezus, verschillende kerken

De Bijbel vertelt ons dat de Heilige Geest op Pinksterdag, 50 dagen na het Joodse Paasfeest waarop Jezus werd gekruisigd, over de apostelen kwam. Deze gebeurtenis wordt in het algemeen als de officiële geboorte van het Christendom beschouwd en wordt beschreven in Handelingen 2:3-4: “En van hen werden gezien verdeelde tongen als van vuur, en het zat op een iegelijk van hen. En zij werden allen vervuld met den Heiligen Geest, en begonnen te spreken met andere talen, zoals de Geest hun gaf uit te spreken.” Meteen nadat de apostelen met de Heilige Geest waren vervuld,  sprak Petrus een menigte toe en drieduizend mensen geloofden het evangelie en werden gedoopt (Handelingen 2:5-41).

Vandaag de dag is het eigenlijk onmogelijk om over “de Christelijke Kerk” te spreken want dat roept meteen de vraag op:  “welke kerk?”  Ongeveer de helft van alle Christenen zijn met de Rooms Katholieke Kerk verbonden en de rest is verdeeld over de Oosters Orthodoxe Kerk, verschillende Protestantse kerken en diverse andere groepen waaronder sommige “Christelijke” sekten.

Een beknopte studie van de geschiedenis zelf laat al snel zien waarom er zoveel verschillende stromingen binnen het Christendom zijn.  We zullen vervolgens de belangrijkste stromingen vanuit het oogpunt van het Bijbelgebaseerde Christendom onderzoeken. Hierbij wil ik nogmaals de nadruk leggen op het feit dat het niet mijn bedoeling is om de ene “ware kerk” de definiëren ten koste van alle andere Christelijke stromingen. We moeten echter bereid zijn om naar een kerk te zoeken die op de principes van het Bijbelgebaseerde Christendom rust.

Een beknopte geschiedenis van de Christelijke kerk

Het bestuderen van Handelingen en andere boeken uit het Nieuwe Testament, alsmede de geschriften van de vroege Christenen, tezamen met seculaire en historische bronnen, geven ons een goede basis om de geschiedenis en de groei van de Christelijke kerken, zoals wij die nu kennen, te begrijpen. De geschiedenis leert ons hoe de Christelijke Kerk de wereld op een vaak positieve, maar soms ook negatieve manier heeft beïnvloed.  Het legt ook uit hoe de drie hoofdstromingen van vandaag: Oosters (Grieks) Orthodox, Rooms Katholiek en Protestant zijn ontstaan en wat de verschillen zijn.

De Christelijke beweging die in eerste instantie bekend stond als “de Weg”,  was als een spirituele explosie. Ontvlamd door de opstanding van Jezus en aangewakkerd door de Heilige Geest groeide de kerk zowel geografisch als sociaal in alle richtingen. Het was een verenigde kerk met een spirituele visie die ervan overtuigd was dat alle Christenen in één lichaam, de zogenaamde  “Heilige Katholieke Kerk”  opgenomen behoorde te zijn. In de eerste eeuw werd de naam “Katholiek”, wat “algemeen” betekend, wijd en zijd gebruikt met de wetenschap dat de kerk zowel universeel (in tegenstelling met plaatselijke groepen) alsmede rechtzinnig (in tegenstelling tot ketterse groepen) was. Jezus zond zijn discipelen over de hele wereld uit en Paulus had de kerk voor de niet-joden geopend. Het Katholieke Christendom was eigenlijk simpelweg een ontwikkeling volgens de plannen van  Jezus en de inspanningen van de apostelen. [1]

Tot aan het jaar 313 AD was de kerk een niet-politieke beweging die, terwijl ze zich uitbreidde in de nasleep van verschillende gradaties van vervolging, een sociale strijd voerde. Dat jaar werd Constantijn (Constantijn de Grote) de eerste Christelijke keizer van Rome en regeerde tot zijn dood in 337 AD. Het Christendom werd het bevoorrechte geloof en uiteindelijk zelfs de officiële religie van het Romeinse Rijk. Deze ontwikkeling had voor de kerk vele voordelen: het stopte de vervolgingen, het vergemakkelijkte het verspreiden van het evangelie en het maakte zelfs openbare fondsen beschikbaar voor bediening en het bouwen van kerken . Velen denken echter dat de schadelijke gevolgen die dit op de kerk had (omdat ze een onderdeel van het vastgestelde regime en een politieke speler werd) de uiteindelijke voordelen meer dan te niet hebben doen gaan.  Die periode markeert in het algemeen het einde van de verenigde kerk.

Figuur 29-1: Ontwikkeling van het Christendom

Gedurende deze vroege eenheid van de kerk (in de Engelstalige literatuur vaak de periode van de Anti-Nicene Fathers genoemd) werden er twee belangrijke verklaringen opgesteld:

• De Apostolische geloofsbelijdenis (die waarschijnlijk uit de tweede helft van de tweede eeuw dateert); Een verklaring van het fundamentele Christelijke geloof wat werd opgeschreven om gnostische ketterij tegen te gaan.
• De geloofsbelijdenis van Nicea (geformuleerd gedurende het Concilie van Nicea in 325 AD); Een uitbreiding van de Apostolische geloofsbelijdenis om het zogenaamde Arianisme (Ariaus was een bisschop die beweerde dat Jezus geen God, maar slechts een mens was) te bestrijden.

Deze geloofsbelijdenissen[2] worden vandaag de dag nog steeds door alle hoofdstromingen van het Christendom gebruikt. Ze worden vaak als de geloofsverklaring gezien die gelovigen onder het vaandel van het Christendom samenbrengt.

Geschiedkundigen erkennen dat er al gedurende de middeleeuwen (velen zeggen al reeds vanaf het Concilie van Nicea) een kloof ontstond tussen de Romeinse en de Griekse elementen van de kerk. Afgezien van grote culturele verschillen tussen de Grieks-sprekende en Latijns-sprekende wereld, veroorzaakte de politieke gebeurtenissen voor beiden een geheel verschillende situatie. In de westerse wereld ontstond, door het ondergaan van het Romeinse Rijk, een leegte waar de kerk instapte. Het pausschap verrees waardoor de Paus politieke macht kreeg. In het oosten zette het Byzantijnse  rijk  zich nog een duizend jaar voort, waarbij de keizers de kerk in haar macht beperkten.  In 1054 AD werd de afscheiding van de Oosterse Kerk met de Westerse Kerk officieel omdat de Paus aanspraak legde op de allerhoogste macht. Een wat minder belangrijke kwestie had betrekking op het feit dat men een clausule aan de geloofsbelijdenis van de kerk toevoegde waarin men verklaarde dat de Heilige geest zowel van de Zoon van God als van God zelf voortkwam. [3]  

Figuur 29-2: Het wereldwijde Christendom

De volgende grote scheuring was de Protestante Reformatie in de zestiende eeuw. Gedurende deze jaren zette diverse kerkhervormers, (waarvan Maarten Luther het meest bekend is) zich af tegen de Rooms Katholieke doctrines over onze zondeverlossing, de hiërarchische structuur, de rol van de Paus, de rol van de heiligen en de beelden en tegen het gelijkstellen van tradities aan de autoriteit van de Bijbel. Hervormingsstrijdkreten zoals “Sola Scriptura” (alleen de Geschriften) en “Redding door geloof alleen”  vatten de kern van het conflict samen. Toen eenmaal de stof weer was neergedaald werden er vier hoofdgroepen als Protestants geïdentificeerd: [4]

·         De Lutherse kerken, voornamelijk in Duistland en de Noord-Europese landen.

·         Gereformeerde en Presbyteriaanse kerken, voornamelijk in Zwitserland, Duitsland, Nederland en Engeland, waar ze bekend stonden als Presbyterianen en aanhangers van het Congregationalisme.

·         De Anglicaanse kerk, die oorspronkelijk in Engeland ontstond, maar waar uiteindelijk een wereldwijd kerkgenootschap uit voortkwam.

·         Anabaptisten gemeenten en spiritualistische groepen; voornamelijk in Duitsland, Engeland en Nederland.

Al deze groepen vestigden zich in Noord Amerika gedurende verschillende tijden en verdere afscheidingen resulteerde in diverse onafhankelijke gezindten (men schat dat er, alleen al in de Verenigde Staten meer dan 900 kerkgezindten zijn[5]). Zendelingen activiteiten, die grotendeels in de negentiende eeuw werden geïnstigeerd, leidde tot het vestigen van kerken in Afrika en Azië.

Lees meer over: (2) De Rooms Katholieke Kerk